Żałoba rozpoczyna się w momencie śmierci kogoś bliskiego (członka rodziny, przyjaciela) i wyraża żal po jego stracie. W kulturze polskiej wyznaczono pewne symboliczne okresy, które pozwalają zamknąć ten czas w określonych ramach. Choć w dzisiejszych czasach coraz rzadziej obserwuje się takie praktyki, tradycyjna żałoba w Polsce miała wyraźnie widoczne atrybuty: przede wszystkim czarny strój i brak udziału w zabawach. Dla osób wierzących jest to także czas intensywnej modlitwy o zbawienie duszy zmarłego, uczestniczenia w mszach w jego intencji czy zamawiania tzw. wypominków.
Czas obowiązywania ciemnego ubioru (przynajmniej w miejscach publicznych) i powstrzymania się od imprezowania wyznaczyła kultura i był on mocno uzależniony od tego, jaki stopień pokrewieństwa łączył nas ze zmarłym. Starsze pokolenia bezwzględnie przestrzegały tych reguł społecznych i doskonale wiedzą, ile miesięcy powinna trwać żałoba po poszczególnych członkach rodziny. Śmierć rodziców lub współmałżonka/współmałżonki narzucała obowiązek noszenia żałoby przez okres dwunastu miesięcy. Dopiero po upływie roku można było odszukać w szafie nieco więcej kolorów i zastąpić nimi czerń. Oczywistym było także, że osoba przebywająca w żałobie odmówi udziału w weselu, zazwyczaj odmówi też obecności na mniej uroczystej imprezie. Znacznie krócej, bo pół roku nosiło się żałobę po rodzeństwie, natomiast trzymiesięczna żałoba dotyczy cierpiących po stracie babci, dziadka czy kogoś z dalszej rodziny. Mówi się, że najdłużej, bo przez całe życie, nosi się żałobę po zmarłym dziecku. Od tej zasady jest jednak mały wyjątek. W przypadku śmierci dziecka w wieku szkolnym bądź młodszego nie obowiązują, a wręcz nie przystoją stroje żałobne. Wiara w niewinność zmarłego wyklucza odzianie się w czerń jego rodziców.
Smutek po stracie bliskiej osoby jest kwestią bardzo indywidualną, a czas godzenia się z nową rzeczywistością zależy od różnych czynników: naszej osobowości, stopnia zażyłości ze zmarłym czy trybu życia, jaki prowadzimy. Warto pamiętać, że żałobę nosimy w sercu. Tę samą prawdę głosi Kościół Katolicki, zalecając – zamiast umartwiania się – wiarę w zmartwychwstanie.
